M.Ö. 1200’lü yılların sonlarında Büyük Hitit İmparatorluğu’nun başkent Hattuşa’nın düşmesiyle yıkılmasının ardından, Anadolu ve Kuzey Suriye topraklarında Geç Hitit Devletleri (veya Yeni Hitit / Luvi-Aramaik Krallıkları) ortaya çıkmıştır. İmparatorluğun merkezi gücünün dağılmasıyla birlikte yerel beylikler ve krallıklar şeklinde teşkilatlanan bu yapılar, Tunç Çağı’ndan Demir Çağı’na geçiş dönemine damga vurmuştur.
1. Coğrafi Dağılım ve Önemli Merkezler
Geç Hititler genellikle Güneydoğu Anadolu, Çukurova ve Kuzey Suriye bölgelerinde küçük ama kültürel açıdan son derece zengin şehir devletleri kurmuşlardır. Siyasi bir birlik oluşturamamışlar, aksine bağımsız veya yarı bağımsız bir konfederasyon gibi hareket etmişlerdir. En önemli merkezleri arasında şunlar yer alır:
-
Karkamış: Fırat Nehri kıyısında yer alan, bölgenin en güçlü ve ticari açıdan en stratejik krallıklarından biridir.
-
Malatya (Melid): Günümüz Malatya yakınlarındaki Arslantepe höyüğünün de dahil olduğu önemli bir merkezdir.
-
Zincirli (Sam’al): Gaziantep ve Kahramanmaraş çevresinde etkili olan, surları ve saray kalıntılarıyla bilinen bir diğer krallıktır.
-
Tabal ve Que (Cilicia): Orta Anadolu (Kapadokya bölgesi) ve Çukurova ovasında hakimiyet kurmuş diğer önemli Geç Hitit siyasi oluşumlarıdır.
2. Kültür, Dil ve Hiyeroglif Geleneği
Geç Hitit devletleri, yıkılan büyük imparatorluğun kültürel mirasçısı olmuşlardır. Günlük yaşamda ve yönetimde hem Hitit kökenli gelenekleri yaşatmışlar hem de bölgeye sonradan göç eden veya yerli halk olan Arami unsurlarla kaynaşmışlardır.
-
Luvice ve Hiyeroglif: Büyük Hitit İmparatorluğu’nun son dönemlerinde resmi belgelerde yoğun olarak kullanılan Anadolu Hiyeroglifleri (Luvi Hiyeroglifleri), Geç Hitit kralları döneminde de anıtlarda, kaya kabartmalarında ve saray yazıtlarında kullanılmaya devam etmiştir.
-
Kültürel Sentez: Zamanla Arami kültürü ile Hitit kültürü iç içe geçmiş, bu durum taş mimarisine ve heykel sanatına yansımıştır.
3. Sanat ve Mimari
Geç Hititler, özellikle taş işçiliği ve kabartma sanatında (ortostatlar) çığır açmışlardır. Mimari anlayışları şunları içerir:
-
Hilani Tipi Mimariler: Girişi sütunlu revaklarla süslenmiş, özellikle saray ve yönetici binalarında kullanılan özgün bir mimari plan geliştirmişlerdir.
-
Aslan ve Sfenks Motifleri: Şehir kapılarında, saray girişlerinde koruyucu olduğuna inanılan devasa bazalt taşından yapılmış aslan ve sfenks heykelleri kullanmışlardır. Bu gelenek, sonraki dönem Urartu ve Frig sanatını da büyük ölçüde etkilemiştir.
4. Siyasi Son ve Asur Tehdidi
Geç Hitit devletlerinin en büyük talihsizliği, doğudan hızla büyüyen ve batıya doğru genişlemek isteyen Asur İmparatorluğu‘nun hedef coğrafyasında yer almalarıdır. Yüzyıllar boyunca Asur baskısına karşı bazen koalisyonlar kurarak direnmişler, bazen de vergiye bağlanmışlardır.
M.Ö. 8. yüzyıldan itibaren Asur Kralı III. Tiglath-Pileser ve ardıllarının şiddetli seferleri sonucunda bu küçük krallıklar sırasıyla fethedilmiş, yöneticileri ortadan kaldırılmış ve toprakları doğrudan Asur eyaletlerine dönüştürülmüştür. Böylece Anadolu’daki Tunç Çağı’ndan kalma son Hitit siyasi varlığı da tarih sahnesinden silinmiştir.